Przygotowania

Zanim zaczniesz opracowywać scenariusz badania, organizować rekrutację i przygotowywać materiały, spróbuj wyobrazić sobie przebieg jednej sesji badawczej – jak witasz dziecko po przyjściu do laboratorium, jak tłumaczysz mu po co tutaj przyszło, jak siada przed komputerem i zaczyna korzystać z badanego serwisu. Zastanów się jak się będzie czuło, jakie informacje będą mu potrzebne do zrozumienia sytuacji i odnalezienia się w niej oraz jakie zachowanie z twojej strony będzie pożądane. Jeśli to zrobisz, część sukcesu masz w kieszeni :)

Rekrutacja

Przygotowując kwestionariusz rekrutacyjny, opracuj listę ważnych kryteriów:

  • Gdy badasz z dziećmi serwis internetowy, ważną umiejętnością u nich jest jakiekolwiek doświadczenie w serfowaniu po sieci (ze względu na umiejętność obsługiwania przeglądarki, rozumienia działania linków, przycisków itp.). Przyjmij więc jako kryterium np. minimum roczne doświadczenie w korzystaniu z Internetu, nie rzadziej niż 2-3 razy w tygodniu.
  • Chcesz z młodszymi dziećmi przebadać stronę nie posiadającą lektora? Zastanów się czy badany serwis nie wymaga umiejętności czytania lub liczenia. Jeśli tak, istotne jest uwzględnienie tego kryterium przy rekrutacji.
  • Uwzględnij wszelkie kryteria związane z tematyką badanego serwisu i charakterystyką grupy docelowej - np. dzieci regularnie grające w gry komputerowe, korzystające z serwisów społecznościowych, uczące się języka angielskiego itp.

Zgodę na udział dziecka w badaniu wyrażają rodzice i najprawdopodobniej najpierw będą chcieli poznać trochę szczegółów. Przygotuj informacje o celu i przebiegu badania – „badanie polegać będzie na rozmowie z dzieckiem o…, następnie zostanie poproszone o skorzystanie z serwisu dotyczącego…, całość będzie nagrywana”. Chodzi o to, aby rodzic miał poczucie, że wie na co się zgadza. Nie udzielaj jednak zbyt szczegółowych informacji, aby bez rozumienia sformułowań typu „dziecko będzie wykonywać zadania” nie spłoszył się i nie odmówił udziału. Nie podawaj też adresu serwisu, aby nie został wcześniej pokazany dziecku.

Ważne jest również ustawienie odpowiednich przerw pomiędzy kolejnymi respondentami. Dzieci są mniej przewidywalne niż osoby dorosłe, przeznacz więc więcej czasu na każdą sesję badawczą. Jeśli zakładasz, że badanie potrwa do godziny, rekrutuj co półtorej.

Planując termin badania zastanów się czy nie pokrywa się z ważnymi datami w szkolnym kalendarzu (dzień edukacji narodowej, ferie zimowe, przerwy świąteczne, egzaminy gimnazjalne, dzień dziecka), kiedy to dzieci mogą być mniej dostępne. Pamiętaj też, że w ciągu dnia dzieci chodzą do szkoły, co może utrudnić rekrutację.

Dostosowanie otoczenia

Ważne jest dostosowanie poczekalni do potrzeb dzieci i rodziców oraz odpowiednie przygotowanie pomieszczenia badawczego i sprzętu.

Poczekalnia dla dzieci i rodziców – respondenci mogą przychodzić sporo przed czasem albo wcześniejsze badanie może się przedłużać. Warto więc zorganizować zajęcie dla młodszych dzieci. Przygotuj kolorowanki, kredki, klocki, książki dla dzieci w różnym wieku, komiksy. Z dziećmi przychodzą również rodzice, którzy będą czekać przykładowo godzinę na zakończenie badania – kup kilka czasopism, zaproponuj kawę, pokaż gdzie mogą zapalić.

Poczęstunek (ciastka, owoce, napoje) – zarówno w poczekalni jak i  w pokoju badawczym (o tak, dzieci lubią podjadać przy komputerze, szczególnie gdy w serwisie akurat niewiele się dzieje :)

Odpowiednie siedzenie dla dziecka – pamiętaj, aby krzesło nie było zbyt wysokie a różnica między siedziskiem a stołem – zbyt duża. Młodsze dzieci będą czuć się bardziej komfortowo, gdy  podłoży im się dużą pufę pod nogi. Nie sadzaj dziecka naprzeciwko lustra weneckiego – może to znacznie podnieść poziom samoświadomości i wywołać zachowania autoprezentacyjne.

Komputer – przysuń komputer blisko krawędzi biurka i ustaw kamerę internetową tak, aby objęła twarz dziecka (najwygodniej będzie z kamerą zewnętrzną, niewbudowaną w monitor). Pamiętaj, że dzieci różnie posługują się myszką, więc zmniejsz prędkość ruchu kursora, wyłącz akcelerację i ustawianie kursora na domyślnych przyciskach. Ustaw fajną tapetę, aby dziecko miało na co patrzeć w czasie wywiadu. Przygotuj na pulpicie skrót do badanej strony.

Gadżety na biurku – warto umilić otoczenie stawiając niedaleko komputera jakiś dziecięcy gadżet (np. zabawkę, figurkę, maskotkę). Nieśmiałe dzieci poczują się pewniej, gdy w trakcie rozmowy będą mogły zrobić coś z rękami.

Siedzenie dla rodziców – niektórzy mogą chcieć przebywać w pomieszczeniu w czasie badania. Warto wcześniej przemyśleć gdzie ich posadzimy. Dobrym rozwiązaniem jest przygotowanie krzesła w pewnej odległości, na godzinie 4 lub 8 w stosunku do dziecka – aby rodzic miał cały czas widok na ekran monitora, widok opiekuna nie rozpraszał badanego, ale dziecko mogło w razie potrzeby odwrócić się do niego.

Wynagrodzenie dla badanych – dobrze zawczasu zapytać klienta o możliwość przygotowania dla dzieci kilku upominków, być może posiada jakieś obrandowane gadżety. Jeśli nie, warto abyśmy coś kupili (kredki, klocki, kolorowanki, dla starszych pen drive, zawieszka na komórkę – tak naprawdę co ci tylko przyjdzie do głowy). Wynagrodzenie w formie finansowej najlepiej wręczać rodzicom.

Opracowanie zadań

Przystępując do opracowywania scenariusza zadań, zastanów się co dla dzieci w danym wieku jest łatwe, a co motywujące do działania? Należy odpowiednio dopasować poziom trudności zadań – aby nie były za łatwe, najlepiej wyzywające, ale też nie za trudne.

W przypadku najmłodszych dzieci najlepiej większy nacisk położyć na swobodną eksplorację serwisu i przygotować tylko kilka, mniej precyzyjnych zadań. Dla starszych możemy opracować więcej zadań, trudniejszych – pamiętając jednak, aby nie zamęczyć respondentów.

Zadania powinny być tak skonstruowane, aby utrzymać zainteresowanie dziecka podczas całej sesji. Nudniejsze czy trudniejsze zadania przeplataj ciekawszymi i bardziej angażującymi.

Mimo tego warto wziąć pod uwagę możliwość, że dziecko zmęczy się przed końcem i nie będzie chciało ukończyć wszystkich zadań albo będzie je wykonywać z mniejszym zaangażowaniem. Dobrą praktyką jest – o ile to tylko możliwe – rotowanie kolejności zadań przy każdym badanym. Dzięki temu wyeliminujemy wpływ zmęczenia na wyniki każdego z zadań.

Przebieg badania

Wprowadzenie

Po zaproszeniu dziecka do pokoju badawczego, tak samo jak przy dorosłych respondentach, opowiadamy:

  • Dlaczego zostało tu zaproszone – „Został stworzony serwis dla dzieci/młodzieży, który mówi o… I nie wiemy czy jest dobrze zrobiony, czy nie powinien zostać poprawiony”
  • Jaka jest jego rola, czego oczekujemy – „Chcemy, abyś ocenił czy serwis jest dla ciebie atrakcyjny i czy chciałbyś z takiego korzystać. Wszystkie twoje opinie i wypowiedzi są dla nas bardzo ciekawe i ważne”
  • Jaki będzie przebieg badania, co się kolejno wydarzy – „Zaczniemy od krótkiej rozmowy, w której chcielibyśmy trochę lepiej cię poznać – np. co lubisz robić przed komputerem. Następnie pokażemy Ci serwis i poprosimy, abyś na nim poklikał i zrobił kilka rzeczy. Na koniec porozmawiamy o tym co myślisz o stronie”

Wywiad wprowadzający

Badanie zawsze dobrze rozpocząć od krótkiej rozmowy rozluźniającej respondenta. W przypadku dzieci ma to podwójne znaczenie – pozwala nawiązać relację z moderatorem, wprowadzić dziecko w pozytywny nastrój oraz przyzwyczaić je do tego, że moderator zadaje sporo pytań, na które ono odpowiada.

Można w takiej rozmowie zapytać np. o ulubione zajęcia w szkole, jak spędza czas wolny, co lubi robić na komputerze itp. Rozmowa może oczywiście w razie potrzeby przejść w indywidualny wywiad pogłębiony (IDI).

Obserwacja użytkownika

Na początku przypomnij respondentom o ich roli:

  • Wzmocnij zaangażowanie najmłodszych przez wyjaśnienie im jak bardzo są dla nas ważni – my dorośli zapomnieliśmy już jak to jest być dzieckiem i tylko one potrafią nam pomóc w ulepszeniu tej strony.
  • Starszym dzieciom warto przypomnieć co jest dla nas najważniejsze – aby korzystało z serwisu, tak jak robiłoby to w domu, i aby starało się mówić na głos to, o czym myśli.

Jeżeli korzystasz z drugiego komputera, na którym masz podgląd ekranu dziecka, możesz mu to pokazać. Dzięki temu unikniesz w trakcie badania komentarzy „O! to pani widzi co ja robię?” oraz przekręcania komputera w celu pokazania ci czegoś.

Nie widzę potrzeby tłumaczenia, że w pokoju są mikrofony, kamery, i że wszystko jest nagrywane – może to niepotrzebnie podnieść samoświadomość dziecka i  je zestresować. Powinieneś się jednak przygotować na pytanie „A po co jest ta kamerka?”

Następnie włącz serwis lub poproś o kliknięcie w skrót, który wcześniej przygotowałeś. I od tego momentu skup się przede wszystkim na wnikliwej obserwacji dziecka – abyś w każdej chwili wiedział gdzie jest i co przed chwilą kliknęło. Słuchaj uważnie spontanicznych wypowiedzi, pytań, obserwuj mowę ciała, abyś wiedział jakie emocje mu towarzyszą (czy nie koncentruje się bardziej nad skubnięciem ciastka z talerzyka niż tym, co dzieje się na serwisie). I abyś reagował odpowiednio do sytuacji.

Bądź elastyczny i gotowy na wszystko. Dzieci są nieprzewidywalne :)

Zasady moderacji badania z dzieckiem

Nie formułuj zadań „Czy mógłbyś…” – to daje możliwość powiedzenia „Nie”, chociażby z czystej przekory. Zamiast tego lepiej powiedz „Chciałabym, abyś teraz zrobił…”

Dzieci są przyzwyczajone do zadawania pytań dorosłym, kiedy napotykają chociażby najmniejsze problemy czy wątpliwości. Dlatego gdy usłyszysz „I co teraz?” „To tu?”, odbij piłeczkę i zapytaj „A jak myślisz?”. Jeżeli mimo to dziecko nie będzie pewne czy kliknąć, można spróbować je zachęcić „W takim razie spróbuj strzelić. Nic się nie stanie, jeśli to nie będzie to”.

Podobnie jak w badaniach z dorosłymi, gdy respondent utknie, możesz udzielić mu pomocy. Jeśli czujesz, że nic się nie stanie gdy dziecko jeszcze chwilę pomyśli – daj mu czas, może się waha i zaraz coś zrobi. Jeśli widzisz, że jest zagubione i pojawiają się negatywne emocje – pomóż.

Dawaj cały czas pozytywny feedback, nawet jeśli nie może sobie z czymś poradzić. Motywuj do dalszych zadań przez chwalenie dotychczasowych postępów, np. mówiąc „Super!” „Wow, świetnie to zrobiłeś!.

Dzieci często dość enigmatycznie odpowiadają na pytania czy opisują napotkane problemy. W takich sytuacjach warto parafrazować, aby mieć pewność czy dobrze zrozumieliśmy.

Pozytywna i luźna atmosfera badania, spontaniczne reakcje dzieci, mogą skłaniać do żartów. Nie daj się. Pod żadnym pozorem nie używaj sarkazmu – dzieci go nie rozumieją. Nie żartuj sobie z działania serwisu, jego projektantów, nie wspomnę już o zachowaniu dziecka. (Case: raz rozbawiona namiętną grą siedmiolatka w losowanie, na prototypie gdzie zostało ono zamarkowane cały czas jednym wynikiem, skomentowałam „Kurcze, widać nie chcą ci dać tego Playstation”. W odpowiedzi dostałam natychmiastowe „Dlaczego?” Tłumaczenie mojego głupiego dowcipu nie było łatwe).

Może zdarzyć się, że badany nie ukończy zadania (wejdzie gdzieś indziej, rozproszy się, wciągnie go nowa aktywność). Powiedz wtedy „Za chwilę będziesz mógł się tym zająć, potrzebuję jednak, abyś wrócił jeszcze do poprzedniego zadania”. Jeśli mimo upomnienia będzie kontynuowało nowo zaczętą czynność można później powtórzyć zadanie. Jednak nie powinno się męczyć dziecka więcej niż 2 podejściami, bo ciągłe niepowodzenia i poczucie, że coś intensywnie od niego chcemy, może obniżyć jego motywację.

Trzeba też uważać z zadawaniem dwa razy tego samego pytania, ponieważ może to być dla dziecka sygnał, że poprzednia odpowiedź jest nieprawidłowa i należy ją zmienić. (Nie dotyczy sytuacji, gdy za pierwszym razem w ogóle nie odpowiedziało na pytanie)

Jeśli dziecko chce wciągnąć Cię w rozmowę niezwiązaną z zadaniami i serwisem, grzecznie poproś „Zajmijmy się teraz jeszcze stroną internetową. Do rozmowy wrócimy później”.

Pomiar satysfakcji

Poza obserwowaniem tego, jak dzieci radzą sobie z serwisem, musimy określić czy jest dla nich atrakcyjny i czy chcieliby z niego korzystać w przyszłości. W badaniach z dorosłymi mamy więcej informacji pozwalających to ocenić – spontaniczne komentarze, wyczerpujące odpowiedzi na pytania, wywiad końcowy, kwestionariusze. Niestety wypowiedzi dzieci są bardzo zdawkowe a często również zupełnie niediagnostyczne – określają rzeczy jako „fajne” (to zdecydowanie najczęściej używane przez nie słowo), aby przypodobać się badaczowi.

Jak więc mierzyć poziom satysfakcji u dzieci?

Obserwacja zachowań niewerbalnych

W przypadku najmłodszych (mniej więcej do 9-10 roku życia), wypowiedzi czy strona im się podobała czy nie, są mało wiarygodne. Będą pozytywnie oceniać serwis tylko po to, aby zrobić ci przyjemność. Dlatego najważniejsza może okazać się ocena atrakcyjności serwisu na podstawie zachowań niewerbalnych, takich jak:

  • uśmiechy
  • pochylanie się w stronę monitora
  • śmiech
  • wzdychanie
  • marszczenie brwi
  • ziewanie
  • wiercenie się
  • odwracanie od komputera

Karty reakcji

Zanim zdecydujesz się na wywiad z dzieckiem, zastanów się na jakiego rodzaju pytania będzie w stanie odpowiadać – otwarte czy zamknięte? Dzieci w wieku szkolnym (ok 9-12 lat) mogą mieć problem z odpowiadaniem na pytania otwarte – nie potrafią konkretyzować i ubierać w słowa własnych myśli i odczuć. Można jednak zastosować metody ułatwiające wyrażanie opinii, przykładowo microsoft’owe karty reakcji (ang. Product Reaction Cards).

W oryginale metoda polega na zaprezentowaniu 118 przymiotników mogących opisywać serwis internetowy. Przy badaniach z dziećmi ograniczamy się do 20-25 przymiotników, prezentowanych na karteczkach, aby dziecko mogło dowolnie nimi manipulować. Przykładowe określenia:

  • fajny
  • prosty
  • zabawny
  • ciekawy
  • ładny
  • nowoczesny
  • pomocny
  • dziecinny
  • głupi
  • brzydki
  • niepotrzebny

Respondent wybiera „3 słowa najlepiej opisujące stronę, z której właśnie korzystał”. Po wybraniu proszony jest o uzasadnienie swojego wyboru. Jest to świetna metoda na uzyskanie szerszych określeń niż tylko „No fajny jest”.

Wywiad

Starsze dzieci (powyżej 12-13 lat) będą w stanie szczerze wypowiedzieć się na temat serwisu i przyznać jeśli nie przypadł im do gustu. Można więc dodatkowo przygotować kilka pytań pozwalających ocenić atrakcyjność serwisu dla badanego. Przykładowe pytania:

  • Jak w kilku słowach opisałbyś serwis?
  • Czy to strona dla ciebie?
  • Czy będziesz z niego korzystał w domu?
  • Czy poleciłbyś go swoim znajomym?

Ale przede wszystkim nie zapominaj, że…

…dobre samopoczucie dziecka jest zawsze na pierwszym miejscu. Nie trzymaj się ściśle scenariusza czy zasad moderacji, jeśli czujesz, że będzie to zbyt nieprzyjemne dla dziecka. Staraj się zakończyć badanie pozytywnymi emocjami.

Credits: photo by Toca Boca